چرا بعضی سرطانهای پستان سالها بعد بازمیگردند؟ پژوهشگران سلولهای سرطانی «خفته» را در تومورها پیدا کردند
پژوهشگران با تهیه نقشهای دقیق از سلولهای موجود در تومورهای سرطان پستان، نواحی پنهانی از سلولهای سرطانی خفته را شناسایی کردهاند که ممکن است در برابر درمان مقاوم بمانند و بعدها دوباره فعال شوند.
این یافته میتواند به توضیح یکی از معماهای مهم سرطان پستان کمک کند: چرا در برخی بیماران، سرطان پس از پایان موفقیتآمیز درمان، مدتها بعد دوباره بازمیگردد؟
پژوهشگران مؤسسه علوم پزشکی شورای تحقیقات پزشکی بریتانیا، دانشگاه کالج لندن و امپریال کالج لندن در مطالعهای که در مجله علمی «ژنوم پزشکی» منتشر شده، ساختار سلولی تومورهای سرطان پستان را با جزئیات بررسی کردند. این پژوهش در ۹ ژوئیه ۲۰۲۶ منتشر شده است.
سلولهایی که رشد خود را متوقف میکنند
سرطان فقط از سلولهایی تشکیل نشده است که با سرعت زیاد تقسیم میشوند. بخشی از سلولهای سرطانی میتوانند وارد حالتی شوند که در آن چرخه تقسیم سلولی متوقف یا بسیار کند میشود. پژوهشگران این وضعیت را حالت خفتگی یا سکون سلولی مینامند.
این سلولها در اصطلاح زیستشناسی در مرحله «جی صفر» چرخه سلولی قرار میگیرند. در این وضعیت، سلول همچنان زنده است اما مانند سلولی که بهسرعت در حال تکثیر است، تقسیم نمیشود.
اهمیت این موضوع در درمان سرطان بسیار زیاد است، زیرا بسیاری از داروهای شیمیدرمانی بیشترین اثر را بر سلولهایی دارند که فعالانه در حال تقسیم هستند. بنابراین سلولهای خفته ممکن است از فشار درمانی جان سالم به در ببرند.
دکتر الکسیس بار، یکی از پژوهشگران اصلی این مطالعه، میگوید این سلولها میتوانند از شیمیدرمانی پنهان بمانند، در وضعیت خفته باقی بمانند و بعداً دوباره فعال شوند و رشد تومور را از سر بگیرند.
«محلههای» محافظ برای سلولهای خفته
یکی از یافتههای مهم پژوهش این بود که سلولهای خفته بهصورت تصادفی در تومور پراکنده نیستند.
پژوهشگران دریافتند این سلولها اغلب در نواحی خاصی از تومور قرار دارند که در کنار آنها دو نوع سلول دیگر نیز دیده میشود:
- نوعی سلول ایمنی به نام ماکروفاژهای دارای نشانگر سیاکسسیال۱۰
- سلولهای بافت همبند مرتبط با سرطان، موسوم به فیبروبلاستهای مرتبط با سرطان
بر اساس تحلیل پژوهشگران، این سلولهای اطراف ممکن است مانند یک محیط محافظ عمل کنند و به سلولهای سرطانی خفته در بقای آنها کمک کنند.
با این حال، یک پرسش مهم هنوز پاسخ داده نشده است: آیا سلولهای اطراف باعث میشوند سلول سرطانی وارد حالت خفتگی شود، یا اینکه سلولهای خفته ابتدا محیط اطراف خود را تغییر میدهند و این سلولها را به سوی خود جذب میکنند؟ پژوهشگران میگویند احتمالاً هر دو فرایند میتوانند نقش داشته باشند.
نقشهبرداری سلول به سلول
برای انجام این پژوهش، تیم تحقیقاتی از دو روش پیشرفته استفاده کرد.
نخست، توالییابی تکسلولی آرانای برای بررسی فعالیت ژنها در سلولهای منفرد به کار گرفته شد. سپس پژوهشگران از رونویسی فضایی استفاده کردند تا مشخص کنند هر گروه از سلولها دقیقاً در کدام قسمت تومور قرار دارد و چه سلولهایی در مجاورت آن هستند.
این ترکیب به پژوهشگران اجازه داد فقط ندانند «چه سلولهایی» در تومور وجود دارند، بلکه بفهمند این سلولها کجا قرار گرفتهاند و با چه سلولهایی در ارتباط هستند.
سلولهای مقاوم حتی پیش از درمان وجود داشتند
یکی از یافتههای قابل توجه مطالعه این بود که پژوهشگران سلولهایی با ویژگیهای مشابه سلولهای مقاوم به درمان را در تومورهایی که هنوز درمان نشده بودند مشاهده کردند.
ماریا سکرِیر، از پژوهشگران این مطالعه، میگوید این یافته نشان میدهد برخی ویژگیهای مرتبط با مقاومت در برابر درمان ممکن است از ابتدا در تومور وجود داشته باشند و الزاماً فقط در نتیجه قرار گرفتن سلولها در معرض دارو ایجاد نشوند.
این الگو هم در انواع تهاجمیتر سرطان پستان و هم در انواعی که رشد آهستهتری دارند مشاهده شد. این موضوع برای پژوهشگران قابل توجه بود، زیرا پیشتر سکون سلولی بیشتر با تومورهای دارای رشد آهسته مرتبط دانسته میشد.
همه قسمتهای یک تومور ممکن است به یک درمان پاسخ ندهند
مطالعه همچنین نشان داد بخشهای مختلف یک تومور از نظر فعالیت زیستی با یکدیگر تفاوت دارند.
در نواحی دارای سلولهای خفته، فعالیت بیشتر یک مسیر خاص از سیستم ایمنی موسوم به مسیر مکمل مشاهده شد. این یافته از این احتمال حمایت میکند که شاید بتوان در آینده با هدف قرار دادن این مسیر، سلولهای خفته را در برابر درمان آسیبپذیرتر کرد.
پژوهشگران همچنین معتقدند سلولهای پشتیبان اطراف سلولهای خفته ممکن است خودشان به اهداف درمانی تبدیل شوند.
به گفته سکرِیر، ممکن است قسمتهای مختلف یک تومور به داروهای متفاوتی پاسخ دهند و ترکیب درمانهایی که هم سلولهای در حال تکثیر و هم سلولهای خفته را هدف قرار میدهند، در آینده بتواند رویکرد مؤثرتری ایجاد کند.
هنوز درمان جدیدی از این پژوهش به دست نیامده است
با وجود اهمیت این یافتهها، پژوهشگران تأکید کردهاند که نتایج این مطالعه هنوز باید در آزمایشهای تجربی بررسی شود.
به بیان دیگر، این پژوهش یک درمان جدید برای جلوگیری از عود سرطان پستان معرفی نکرده است. بلکه یک مسیر احتمالی برای تحقیقات آینده ارائه میدهد: به جای تمرکز صرف بر سلولهای سرطانی در حال رشد، باید سلولهای خفته و محیطی را که به بقای آنها کمک میکند نیز مورد توجه قرار داد.
پژوهشگران امیدوارند شناخت دقیقتر این «محیطهای محافظ» در آینده به طراحی درمانهایی منجر شود که بتوانند هم بخشهای فعال تومور و هم سلولهای خفته را هدف قرار دهند و در نتیجه احتمال بازگشت بیماری را کاهش دهند.
